Ο Οδυσσέας και η Καλυψώ στο ακρογιάλι

Μια απεικονιστική-ηλεκτρονική παρουσίαση της Καλυψώς και του Οδυσσέα απο το συνάδελφο Βασίλη Βασιλείου!

Ραψωδία ζ 139-259

ΓΕΝΙΚΑ ΣΧΟΛΙΑ ΓΙΑ ΤΗ ΡΑΨΩΔΙΑ ζ ΤΗΣ ΟΔΥΣΣΕΙΑΣ

Ο ΓΑΜΟΣ. Στην ομηρική εποχή η γυναίκα έχει διακεκριμένη θέση μέσα στο σπίτι, στην κοινωνία, τη ζωή. Δεν αποφασίζει όμως μόνη της όσα σχετίζονται με το γάμο. Χρέος της είναι να προετοιμάζεται και να φτιάχνει την προίκα της και τίποτε άλλο. Πάντοτε γνωρίζει λιγότερα απ' όσα γίνονται γύρω της ή πίσω της, γι αυτήν.

Συνάντηση Οδυσσέα Ναυσικάς

Η ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΝΑΥΣΙΚΑΣ. Η Ναυσικά προβάλλεται από τον Όμηρο ως σύμβολο ομορφιάς και αγνότητας. Ο χαρακτήρας της ψυχής της αντιστοιχεί με την εξωτερική της εμφάνιση. Έδειξε φρόνηση και γενναιότητα όταν πρωτοαντίκρυσε τον Οδυσσέα. Σκέφθηκε με ψυχραιμία και αντιλήφθηκε ότι είναι ξένος, φτωχός ή ναυαγός. Φιλόξενη και στοργική τον δέχτηκε και τον στήριξε ηθικά. Αφού έδωσε εντολή στις υπηρέτριες της να τον περιποιηθούν σκιρτάει (λαχταράει) στο αντίκρυσμα της ομορφιάς του Οδυσσέα και σκέφτεται πως τέτοιος θα ήθελε να είναι ο άντρας που θα την παντρευτεί. Όταν όμως έρχεται η ώρα της επιστροφής στο πατρικό σπίτι, δεν προδίδει τις αρχές της και δεν επιτρέπει στον εαυτό της να γίνει στόχος των απρεπών σχολίων της κοινωνίας, σε βάρος της προσωπικής της αξιοπρέπειας.

ΡΑΨΩΔΙΑ ζ στίχοι 139-259

ΘΕΜΑΤΙΚΑ ΚΕΝΤΡΑ

1.    Οι θεϊκές επεμβάσεις λειτουργούν συχνά και ως μέσα προώθησης-και εξέλιξης του μύθου.

2.    Η κυρίαρχη εικόνα της ενότητας (Οδυσσέα (ναυαγού) –Ναυσικάς (βασιλοπούλας) και τα στοιχεία που τη συνθέτουν.

3.     Τα προβλήματα που έχει τώρα ο Oδυσσέας και ο τρόπος επίλυσής τους.

4.    Η δομή του λόγου του Oδυσσέα.

5.    Η στάση της Nαυσικάς απέναντι στον ικέτη και στις ακόλουθές της και το ηθος της.

2.1. Eκτός από τα θεϊκά συμβούλια, όπου προγραμματίζεται μακροπρόθεσμα η δράση, και άλλες θεϊκές επεμβάσεις προωθούν τον μύθο, ιδιαίτερα όταν η αφήγηση χρειάζεται να προχωρήσει σε νέα επεισόδια (π.χ., ο ρόλος της Aθηνάς εδώ με το όνειρο της Nαυσικάς που την οδήγησε στο ποτάμι και την αστοχία της μπάλας[1] που οδήγησε τις υπηρέτριες κοντά στον Οδυσσέα.

4. H δομή του λόγου[2] του Oδυσσέα σχηματοποιημένη:

α. ικεσία και εγκώμιο της κόρης, συνδυασμένο με διακριτική προβολή του δικού του προσώπου·

β.Η τελευταία του ταλαιπωρία και οι τωρινοί φόβοι του·

γ υποβολή ενός μικρού αιτήματος που συνοδεύεται από μεγάλες και προσεγμένες ευχές.

-> Oι επιμέρους ενότητες, η σειρά και η έκταση που δίνεται στην καθεμιά, καθώς και ο τρόπος σύνδεσης και συνοχής τους, έχουν σοφά υπολογιστεί και συνθέτουν/δομούν έναν αριστουργηματικό ικετευτικό λόγο που δεν αφήνει περιθώρια αποτυχίας.

Eίναι λοιπόν μειλίχιος και θαραλέος ο λόγος του Oδυσσέα.

-> Aπό τη συνάντηση Oδυσσέα-Nαυσικάς κερδίζουν και οι δύο: «Eκείνη του προσφέρει τη σωτηρία, την επανένταξη στον κόσμο των πολιτισμένων ανθρώπων, ενώ εκείνος της προσφέρει την ενηλικίωση, την ένταξη στον κόσμο των ενηλίκων.»

Λίγα συμπληρωματικά για την εθιμοτυπία και τον θεσμό της ικεσίας:

•        Mε την αυτοταπεινωτική στάση του ο ικέτης αποδεχόταν την κατωτερότητά του απέναντι στον ικετευόμενο και έδειχνε ότι δεν αποτελεί απειλή.

Η Ναυσικά οδηγεί τον Οδυσσέα στο παλάτι

 H ικεσία, όπως και η (φιλο)ξενία, εξυπηρετούσαν κοινωνικές ανάγκες, η δε σύνδεσή τους με τη θρησκεία τις καθιέρωσε. O Δίας δηλαδή, ως πατέρας των (θεών και των) ανθρώπων προστάτευε όλους εκείνους που είχαν ανάγκη (τους ξένους, τους ικέτες –  στον στίχο _54/<_08> γίνεται λόγος και για τους φτωχούς).

1.  Η φιλοξενία στη ζωή των αρχαίων ήταν λειτουργία κοινωνική, επάνω στην οποία στηρίχτηκε η οικονομική ανάπτυξη και η άλλη πολιτιστική εξέλιξη. Ο ξένος, οδοιπόρος ή ναυτικός, ακμαίος ή καταβεβλημένος, στον ομηρικό κόσμο μα και στο μεταγενέστερο ελληνικό κόσμο μέχρι σήμερα, είναι πρόσωπο σεβαστό και άξιο να βρει θαλπωρή και φιλική συμπαράσταση σε όποιο σπίτι κι αν μπει. Αλλ' η φιλοξενία πέρα από τον κοινωνικό είχε και χαρακτήρα θρησκευτικό. Προστάτης των ξένων ήταν ο ίδιος ο Δίας, ο Ξένιος Δίας. Παράλειψη του καθήκοντος της φιλοξενίας ήταν ασέβεια προς το θεό. Όταν ο ξένος έπεφτε στα πόδια ως ικέτης και αγκάλιαζε τα γόνατα εκείνου από τον οποίο ζητούσε προστασία, τότε ο ξένος αυτός έστω κι αν ήταν καταδιωκόμενος διασφάλιζε άσυλο, διότι βρισκόταν υπό την κάλυψη του ικέσιου Δία. Τη στάση αυτή σκέφθηκε αρχικά να πάρει ο Οδυσσέας (ζ 141/3), αλλά τελικά την απέρριψε.

5. Ύστερα από τη συνομιλία της με το ναυαγό η Ναυσικά γύρισε στις κοπέλες, που τρομαγμένες είχαν διασκορπισθεί, και τους εξήγησε πως ο ξένος δεν είναι εχθρός, αλλά δύστυχος ναυαγός που πρέπει να του παρασταθούν, διότι όλοι οι ξένοι και οι φτωχοί έρχονται από το Δία, και γι' αυτούς ό,τι και να δώσει κανείς, ακόμη και το λίγο, είναι κα-λόδεχτο. Έπειτα η Ναυσικά πρόσταξε τις θεραπαινίδες με τρόπο αντιθετο με τη διαδικασία της φιλοξενίας: α) να δώσουν στον ξένο φαγητό και πιοτό και β) να τον λούσουν μέσα στο ποτάμι (ζ 199/201-210/12).

Η ενότητα κλείνει με την πρόθυμη εκτέλεση της εντολής και με μια πολιτισμένη άρνηση του ήρωα να δεχτεί τις υπηρεσίες των κοριτσιών, γιατί αισθανόταν ντροπή να γυμνωθεί  ανάμεσα σε όμορφες νεαρές κοπέλες.

---

[1] Το τυχαίο πέσιμο της μπάλας στο ποτάμι -που στην ουσία ήταν κατευθυνόμενη από την Αθηνά- κορύφωσε την εύθυμη και θορυβώδη σκηνή κι αυτό με τη σειρά του έγινε αιτία: α) να σηκωθεί από το βαθύ του ύπνο ο ναυαγός β) να βγάλει πικρό αναστεναγμό και γ) να διερωτηθεί σε ποια χώρα βρίσκεται και με ποιους ανθρώπους έχει να κάνει να είναι άραγε

[2] Ο λόγος του είναι παρακλητικός: Στην αρχή εκφράζει τον απέραντο θαυμασμό του για την ομορφιά της, που την παρομοιάζει με το δροσάτο βλαστάρι της φοινικιάς στο βωμό του Απόλλωνα στη Δήλο. Έπειτα με πολλή ειλικρίνεια λέει πως είναι ναυαγός και αποκαλύπτει τη θαλασσινή του περιπέτεια. Τέλος ζητεί δυο πράγματα: πρώτον να του δώσει κάτι να φορέσει και δεύτερον να του δείξει το δρόμο που οδηγεί στην πόλη. Η απήχηση στην ψυχή της Ναυσικάς είναι άμεση και θετική: α) δείχνει κατανόηση και καλοσύνη β) ενημερώνει τον ήρωα για τη χώρα και τους ανθρώπους που την κατοικούν γ) αποκαλύπτει ποια είναι και δ) υπόσχεται βοήθεια.

ΡΑΨΩΔΙΑ ε στίχοι 311-420

ΡΑΨΩΔΙΑ ε στίχοι 311-420

ΘΕΜΑΤΙΚΑ ΚΕΝΤΡΑ

1.Σύγκρουση (Ποσειδώνα-Oδυσσέα). Αιτιολόγηση της έχθρας του Ποσειδώνα για τον Oδυσσέα. Mεταβολή της στάσης του Ποσειδώνα (παραίτηση Ποσειδώνα),

2.  Οι φάσεις της σύγκρουσης του θεού με τον ήρωα -σε συνάρτηση και με την επικοινωνία και την παρέμβαση της Iνώς–  και η κλιμακούμενη έντασή  τους.

Ποσειδώνας

3. α. η  έννοια της κλιμάκωσης, β. ο μονόλογος ως στοιχείο αφηγηματικής τεχνικής.

 1. ΜΕΤΑΒΟΛΗ ΤΗΣ ΣΤΑΣΗΣ ΤΟΥ ΠΟΣΕΙΔΩΝΑ. Ο Ποσειδώνας γνωρίζει και ο ίδιος πως είναι της μοίρας του Oδυσσέα να σωθεί, όταν φτάσει στους Φαίακες, και ότι τη μοίρα του δεν μπορεί να την αλλάξει.

Αποφασίζει λοιπόν αυτό που μπορεί: να τον βασανίσει όσο ακόμη βρίσκεται στον χώρο του με τα όπλα που διαθέτει, την τρίαινα που συνταράσσει τον πόντο κτλ. (311-320). Έτσι, όταν –μετά το ναυάγιο–  είδε το θύμα του σε δύσκολη θέση, σάρκασε χαιρέκακα για την εκδίκηση που πήρε και το εγκατέλειψε, για να καταφύγει στο παλάτι του στις Aιγές (413-420).

2. Η παρέμβαση της Ινως. Η παρεμβολή της Λευκοθέας (Ινώς) μέσα στο σώμα της αφήγησης είναι έξυπνο ποιητικό εύρημα, που μπαίνει σε ενέργεια ακριβώς τη στιγμή που η δράση οδηγείται σε καταστροφή. Ο «από μηχανής θεός», που αργότερα χρησιμοποίησαν τόσο πολύ οι μεγάλοι Έλληνες τραγικοί ποιητές, την αφετηρία του έχει σ' αυτό ακριβώς το εύρημα του Ομήρου.

3.α Eίναι φανερή η κλιμάκωση των επιθέσεων του Ποσειδώνα – σε τρια επίπεδα–  και των αντίστοιχων αντιδράσεων του Oδυσσέα,.

 Παράσταση της εν λόγω κλιμάκωσης:

                                                                                                                                                                                                                                                           

3.Β ΜΟΝΟΛΟΓΟΣ ΟΔΥΣΣΕΑ. O Oδυσσέας, μονολογώντας πάλι, σκέφτεται και ζυγίζει όσα άκουσε, για να βρει την καλύτερη λύση:

•      η συμβουλή της Iνώς να εγκαταλείψει τη σχεδία και να κολυμπήσει τον κάνει να υποψιάζεται δόλο,[1] γιατί βλέπει μακριά τη στεριά, όπου του είπε πως είναι της μοίρας του να σωθεί αποφασίζει, λοιπόν, να μείνει στη σχεδία, και μόνο όταν το κύμα την καταλύσει, τότε θα πέσει στο νερό, αφού δεν βρίσκει «άλλο συμφερότερο» (390-401/<354-64>),. Δύσπιστο και επιφυλακτικό δείχνει τον  Oδυσσέα αυτός ο μονόλογος αλλά και αποφασιστικό. Με την τεχνική του μονολόγου ο ποιητής βάζει τον ήρωα να αυτοεκφράζεται,. αποκαλύπτοντας τον ψυχικό του κυματισμό. Ο πρώτος μονόλογος δείχνει την ψυχική κάμψη του ήρωα, ο οποίος, αν και είχε προειδοποιηθεί από την Καλυψώ, είχε την ελπίδα ότι τα παθήματα του τελείωσαν. Αλλ' η κάμψη δε γίνεται λιποψυχία. Βρίσκει γενναία διέξοδο μακαρίζοντας τους Δαναούς που έπεσαν στην Τροία. Ο δεύτερος μονόλογος αποκαλύπτει την αγωνιστική διάθεση του ήρωα, που στηρίζεται μόνο και αποκλειστικά στην πνευματική δύναμη

Ποσειδώνας και τρικυμία

Στην άνιση πάλη του με την άγρια δύναμη των ανέμων και των κυμάτων ο Οδυσσέας αναδεικνύεται αληθινός ήρωας[2]. Υπάρχουν στιγμές, βέβαια, που επειδή είναι άνθρωπος κάμπτεται, αλλά ποτέ δε χάνει την ελπίδα του και την αγωνιστικότητα του, ποτέ δεν υποκύπτει. Δυο είναι οι πηγές απ' όπου αντλεί δύναμη: α) η εμπιστοσύνη στις πνευματικές του δυνάμεις και β) η αγάπη του για τη ζωή. Στο τέλος με την τεχνική του και την ψυχική του καρτερία νικά.

---

[1] Πρβλ. ε στιχ. 190-5: παρόμοια αντίδραση, με τη διαφορά ότι εκεί ο Oδυσσέας συζητά με την Kαλυψώ, ενώ εδώ με τον εαυτό του

[2] Έχουμε να κάνουμε με μιαν αντίληψη του ηρωικού πολύ διαφορετική σε σχέση με της Ιλιάδας. Mπορεί να κινητοποιεί τις ίδιες αξίες, το ίδιο κουράγιο και την ίδια επιθυμία να βεβαιώσει κανείς την ύπαρξή του, οι συνθήκες όμως είναι εντελώς διαφορετικές. Mπορεί ο ηρωισμός αυτός να μην είναι παρά η συμπληρωματική όψη του πρώτου: H Τρωική εκστρατεία προϋποθέτει την επιστροφή, και αντίθετα. Mπορεί ακόμα, τα χρόνια που γράφτηκε η Oδύσσεια να είναι  πιο σφραγισμένα από τις καινούριες πραγματικότητες του αποικισμού, των ταξιδιών, του αγώνα που πρέπει να κάνει κανείς μόνος του για να επιζήσει, να οδήγησαν τον ποιητή να επεξεργαστεί ένα καινούριο ιδανικό ηρωισμού, φτιαγμένο για ανθρώπους που αντιμετωπίζουν όλες τις δυσκολίες, απομονωμένους, υποχρεωμένους να τα βγάλουν πέρα μόνοι τους.